Nguyễn Hoàng Mỹ An
Trong Y học cổ truyền, Trần bì thường được nhắc đến với vai trò hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, ít ai biết rằng dược liệu ấy còn giữ vị trí quan trọng trong việc bổ phổi, hóa đờm, giảm ho, làm dịu cảm giác tức ngực, khó thở đặc biệt quan trọng trong chăm sóc phổi và đường hô hấp.
Thực chất, Trần bì là lớp vỏ quả quýt chín (Citrus reticulata Blanco) đã được phơi hoặc sấy khô. Tên gọi mang ý nghĩa “vỏ cũ”, phản ánh đặc tính càng để lâu năm thì tinh dầu càng thơm và dược tính càng cao. Tại Việt Nam, nguồn nguyên liệu chất lượng thường được thu hái từ các vùng trồng quýt nổi tiếng như Nghệ An, Hà Tĩnh hay Lai Vung.
Vậy cơ chế nào giúp Trần bì tác động hiệu quả đến hệ hô hấp và được sử dụng lâu đời trong các bài thuốc cho phổi? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn làm rõ vấn đề đó.
1. Trần bì dưới góc nhìn Y học cổ truyền
Trong y học cổ truyền, Trần bì là một trong số ít các vị thuốc có khả năng tác động mạnh mẽ vào hệ thống khí huyết, đặc biệt là mối tương quan mật thiết giữa Tỳ (Tiêu hóa) và Phế (Hô hấp). Người xưa từng đúc kết rằng “Tỳ là nguồn sinh đờm, Phế là nơi chứa đờm”.
Điều này cho thấy, muốn xử lý ho đờm ở phổi một cách bền vững, cần điều chỉnh từ gốc sinh đờm tại tỳ vị, thay vì chỉ tập trung vào triệu chứng tại phổi.
Đặc tính Đông y của Trần bì:
- Tính vị: Vị cay, đắng, tính ấm (ôn)
- Quy kinh: Phế (Phổi), Tỳ (Lá lách)
Từ nền tảng đó, dược liệu này phát huy hai công năng chính: lý khí (điều hòa khí) và táo thấp (làm khô ẩm trệ), đặc biệt phù hợp khi ứng dụng trong hỗ trợ hệ hô hấp.
- Chỉ khái (trị ho): Phù hợp với ho có nhiều đờm hoặc ho do lạnh, giúp làm sạch đường thở.
- Ôn phế, hóa đờm: Làm ấm phổi, trừ hàn, hỗ trợ làm loãng, loại bỏ đờm trệ, đặc biệt là đờm hàn trắng, loãng.
- Lý khí: Giúp khí ở phổi lưu thông thuận lợi hơn, từ đó giảm cảm giác tức ngực, khó thở do khí trệ kéo dài.
Không chỉ dừng lại ở kinh nghiệm cổ truyền, Trần bì còn được khoa học hiện đại phân tích và ghi nhận nhiều giá trị dược lý.
Trần bì (vỏ quýt khô lâu năm) – Vị thuốc quý trong Đông y với đặc tính “càng để lâu, dược tính càng cao”.
2. Trần bì dưới góc nhìn khoa học hiện đại
Các nghiên cứu cho thấy Trần bì chứa hàm lượng tinh dầu tương đối cao, khoảng 1,5–2%, với những hoạt chất tiêu biểu như Limonene, Isopropyl-toluene, Hesperidin cùng vitamin nhóm B và vitamin C.
Chính các thành phần này tạo nên cơ chế tác động trực tiếp của dược liệu lên hệ hô hấp, đã được nhiều nghiên cứu dược lý ghi nhận.
- Kích thích xuất tiết, long đờm: Tinh dầu giúp tăng tiết dịch nhầy loãng, hỗ trợ làm loãng đờm đặc, nhờ đó đờm dễ tống xuất và đường thở trở nên thông thoáng.
- Giãn phế quản, hỗ trợ giảm cơn hen: Dịch chiết có khả năng làm giãn cơ trơn khí quản, giúp luồng khí lưu thông thuận lợi, cải thiện tình trạng cảm giác nặng ngực và khó thở.
- Kháng khuẩn, chống viêm: Trần bì góp phần ức chế một số vi khuẩn đường hô hấp, đồng thời làm dịu niêm mạc hầu họng, hạn chế sưng viêm kéo dài.
Những dữ liệu này góp phần lý giải vì sao Trần bì không chỉ được dùng trong dân gian mà còn xuất hiện phổ biến trong các công thức chăm sóc hô hấp hiện đại.
3. Vì sao Trần bì tốt cho phổi
Tổng hợp tinh hoa của Y học cổ truyền cùng bằng chứng từ khoa học hiện đại cho thấy Trần bì đặc biệt phù hợp với các vấn đề hô hấp thể hàn – thấp. Dược liệu này không chỉ làm dịu biểu hiện bên ngoài mà còn hỗ trợ phục hồi chức năng phổi từ bên trong.
- Giảm ho có đờm nhờ khả năng tiêu đờm, xử lý nguyên nhân gây ho thay vì chỉ làm dịu tạm thời.
- Giúp đường thở thông thoáng thông qua tác động lý khí, hỗ trợ giãn phế quản, giúp hô hấp nhẹ nhàng hơn.
- Hỗ trợ bảo vệ hầu họng và phổi nhờ tinh dầu cùng vitamin tự nhiên giúp hạn chế vi khuẩn xâm nhập đường hô hấp.
Giải pháp tự nhiên từ Trần bì hỗ trợ phục hồi chức năng phổi và bảo vệ niêm mạc họng khỏi tác nhân gây viêm.
Chính vì vậy, Trần bì thường được lựa chọn làm thành phần quan trọng trong các công thức thảo dược chăm sóc phổi và hệ hô hấp, đặc biệt là những sản phẩm phát triển theo định hướng Đông y kết hợp công nghệ bào chế hiện đại.
